Nie ma wielu zabytków, co do których istnieje tak wiele sprzeczności i odmiennych poglądów. Położona ok. 10 km. od Chełma wieża w Stołpiu to ewenement. Badania archeologów i historyków trwają już 100 lat. Po raz pierwszy prace badawcze przy wieży rozpoczął w 1909 r. Rosjanin, Petr Petrowicz Pokryszkin. Od tego czasu powstało wiele hipotez, co do chronologii i funkcji jakie pełniła.

- Już w XVII w. zastanawiano się nad jej wymową, zaczęła się kształtować wizja początku – mówił na spotkaniu w Muzeum w Chełmie profesor Andrzej Buko - istniały różne koncepcje na temat funkcji wieży, które zmieniały się na przestrzeni wieków: zamek myśliwski, wieża obronna, samodzielny obiekt militarny, element całości kompleksu zamkowego, wieża z kaplicą, eremicki monastyr bizantyjski, założenie warwno- kultowe.

Najnowsze badania przeprowadzone pod przewodnictwem profesora Buko nie rozwiewają wszystkich wątpliwości, ale dają pewien spójny zarys i są punktem wyjścia do dalszych prac w tym zakresie. Jego najnowsza książka, (wydana w 2009, w rocznicę rozpoczęcia badań) to efekt prac prowadzonych w latach 2003-2005. A. Buko zgromadził wokół siebie wybitnych specjalistów z kraju i zagranicy, a swoje badania rozpatrywał w szerszym kontekście, szukając wzorców w innych miejscach.

- Takie wieże występują w całej Europie, w samej Grecji jest ich ponad 100. Oznaczały tam związek z wielką własnością ziemską, z ruchami eremickimi, albo były po prostu manifestacją władzy.

Odpowiedź na pytanie, jakie funkcje spełniał słup w Stołpiu jest związana z kwestią, kto ją wybudował, a to również nie jest jasne. Położenie wieży to dawne pogranicze polsko-ruskie. Jej początki należy łączyć z osobą Romana Halickiego lub Daniela Romanowicza. Według jednej z koncepcji wieża służyła matce Daniela, a zarazem żonie Romana – Annie (lub Marii, jest to dyskusyjne). Czas w którym miało to mieć miejsce, to druga połowa XIII w. Badacze zastanawiają się nad pochodzeniem zacnej pani, upatrując w jej osobie klucz do zagadki tajemniczej wieży. Jedna z hipotez wskazuje, że najprawdopodobniej pochodziła z Bizancjum, co najnowsze badania potwierdzają. Po śmierci męża wstąpiła do klasztoru, a wieża miała służyć jej jako kaplica.

- Istotną cechą wieży jest jej usytuowanie w narożniku prostokątnej zabudowy, co przypominało ówczesne greckie monastyry – stwierdził A. Buko, który podjął próbę ukazania, jak mógł wyglądać zespół wieżowy w Stołpiu.

Specjaliści potwierdzili, że słup ze Stołpia funkcjonował przez pewien czas jako element pewnej, większej całości. Kamienna wieża usytuowana w narożniku prostokątnego dziedzińca była otoczona drewnianą zabudową, pod którą znajdowały się święte źródła. Wnioski jakie wyciągnęli mówią o tym, że wieża nie była strukturą jednorodną i jednofazową. Oznacza to, że przechodziła wiele zmian w zakresie wykorzystania i funkcji jakie sprawowała, od religijnej po militarną.

Po śmierci Daniela sytuacja polityczna ziemi chełmskiej była bardzo niespokojna. W drugiej poł. XIII w. miał miejsce wielki pożar. Słup wraz z otoczeniem został niemal całkowicie zniszczony, w efekcie czego nastąpiło opuszczanie wieży i jej degradacja. Nie wiadomo jak później ją wykorzystywano. Znaczenie wieży przyćmił kościół w sąsiedniej wiosce Spas (obecnie Pogórze). Jak jednak podkreślił A. Buko w swojej najnowszej książce, tajemnicza budowla nadal stanowiła dominantę w miejscowym krajobrazie, chociaż ustępowała nowemu centrum. Niestety stawała się stopniowo ruiną, najprawdopodobniej wykorzystywaną doraźnie przez okolicznych mieszkańców, jako źródło pozyskiwania kamienia.

Kinga Pukaluk

Prof. dr hab. Andrzej Buko, ur. w 1947 r. w Płońsku, wybitny archeolog, wykładał w Uniwersytecie Marii Skłodowskiej-Curie w Lubinie, Uniwersytecie Łódzkim i Warszawskim, w Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku. Od kilkunastu lat prowadzi badania na terenie chełmszczyzny.